مالیات در کشورهای نفت خیز (و یک مقایسه با ایران)

امروزه که قیمت هر بشکه نفت بالای ۸۵ دلار است و تحریم‌ها همچنان ادامه دارد، سیستم مالیاتی کشورهای نفت‌خیز بیش از همیشه برای سرمایه‌گذاران، مدیران مالی و حتی مردم عادی مهم شده است. این کشورها از امارات و عربستان گرفته تا نروژ و ونزوئلا، همه به درآمد نفت وابسته‌اند، اما راه‌های کاملاً متفاوتی برای گرفتن مالیات از مردم و شرکت‌ها انتخاب کرده‌اند.

در این مقاله شش کشور مهم نفت‌خیز (امارات، عربستان، کویت، نروژ، ونزوئلا و عراق) را با ایران مقایسه می‌کنیم، نرخ‌های دقیق مالیات بر درآمد شخصی، مالیات شرکتی، مالیات بر ارزش افزوده و نسبت کل مالیات به تولید ناخالص داخلی را می‌آوریم و در آخر به شما می‌گوییم کدام مدل برای چه کسی مناسب است. هدف این است که دقیقاً بدانید چرا در دبی مالیات بر حقوق صفر است، چرا عربستان مالیات بر ارزش افزوده را سه برابر کرد، و ایران در این میان کجای جدول ایستاده است.

امارات متحده عربی: بهشت مالیاتی با مالیات بر حقوق صفر

امارات روزانه حدود ۴.۲ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند، اما مالیات بر درآمد شخصی (حقوق و دستمزد) کاملاً صفر است. مالیات شرکتی فقط ۹ درصد است (و برای شرکت‌های خیلی بزرگ ۱۵ درصد) و مالیات بر ارزش افزوده هم فقط ۵ درصد. کل مالیات‌های کشور کمتر از ۱ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد.

مزیت بزرگ: سالانه ۴۵ میلیارد دلار سرمایه خارجی جذب می‌کند، چون هیچ کس از حقوقش مالیات نمی‌دهد و سود فروش ملک یا سهام هم مالیات ندارد.

معایب: هنوز ۴۰ درصد بودجه از نفت است و اگر قیمت نفت پایین بیاید، ممکن است مالیات بر ارزش افزوده را افزایش دهند.

مثال: یک مهندس ایرانی با حقوق ماهانه ۳۰ هزار درهم در دبی، یک ریال هم مالیات نمی‌دهد؛ همان حقوق در ایران حدود ۷–۸ میلیون تومان مالیات می‌خورد.

برای چه کسی مناسب است؟ فریلنسرها، برنامه‌نویسان، تاجران و هر کسی که درآمد خارجی دارد و می‌خواهد حداکثر پول را در جیبش نگه دارد.

عربستان سعودی: گذار از نفت به مالیات واقعی

عربستان بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان (حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز) است، اما از سال ۱۳۹۹ مالیات بر ارزش افزوده را از ۵ درصد به ۱۵ درصد رساند. مالیات بر حقوق برای شهروندان سعودی صفر است، ولی برای کارمندان خارجی تا ۲۰ درصد می‌رسد. مالیات شرکتی هم ۲۰ درصد است.

مزیت: این پول‌ها مستقیماً برای پروژه‌های چشم‌انداز ۲۰۳۰ (شهر نئوم، گردشگری و …) هزینه می‌شود.

معایب: قدرت خرید مردم ۱۲–۱۵ درصد کم شده و خارجی‌ها فشار بیشتری حس می‌کنند.

مثال: یک شرکت پتروشیمی سعودی با ۱۰۰ میلیارد ریال سود، حدود ۲۰ میلیارد ریال مالیات شرکتی می‌دهد، ولی اگر در منطقه ویژه اقتصادی ثبت شود تا ۳۰ درصد تخفیف می‌گیرد.

برای چه کسی مناسب است؟ شرکت‌های بزرگ انرژی و کسانی که می‌خواهند در پروژه‌های غول‌پیکر دولتی مشارکت کنند.

کویت: هنوز کاملاً بدون مالیات بر حقوق

کویت روزانه ۲.۷ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند و همچنان مالیات بر حقوق و دستمزد صفر است. مالیات شرکتی ۱۵ درصد و مالیات بر ارزش افزوده از سال ۱۴۰۴ فقط ۵ درصد شد. کل مالیات کشور فقط ۱.۵ درصد تولید ناخالص داخلی است.

مزیت: حقوق کامل به جیب کارمند می‌رود و پس‌انداز بسیار بالاست.

معایب: ۷۰ درصد بودجه از نفت است و صندوق ذخیره نسل آینده در خطر است؛ صندوق بین‌المللی پول پیشنهاد داده مالیات بر حقوق هم اضافه کنند.

مثال: یک معلم یا مهندس ایرانی در کویت با حقوق ۱۵۰۰ دینار (حدود ۲۵۰ میلیون تومان) در سال، صفر مالیات می‌دهد.

برای چه کسی مناسب است؟ کارمندان متخصص، پزشکان، مهندسان نفت و کسانی که دنبال حقوق خالص بالا هستند.

نروژ: مالیات زیاد، خدمات عالی

نروژ با ۲ میلیون بشکه در روز و صندوق ذخیره نفت ۱.۵ تریلیون دلاری، مالیات بر درآمد شخصی ۲۲ تا ۳۸ درصد (پلکانی) و مالیات شرکتی ۲۲ درصد دارد. مالیات بر ارزش افزوده ۲۵ درصد و کل مالیات ۴۳ درصد تولید ناخالص داخلی است. مزیت: آموزش، درمان، بازنشستگی و بیکاری کاملاً رایگان و باکیفیت است.

معایب: مالیات بالا باعث شده برخی نخبگان به سوئیس یا امارات مهاجرت کنند.

مثال: شرکت اکوینور (قبلاً استات‌اویل) با سود ۱۰۰ میلیارد کرون، حدود ۲۲ میلیارد کرون مالیات شرکتی می‌دهد، ولی به خاطر پروژه‌های انرژی سبز ۱۰ میلیارد کرون تخفیف می‌گیرد.

برای چه کسی مناسب است؟ کسانی که حاضرند مالیات بالا بدهند تا خدمات اجتماعی درجه یک بگیرند.

ونزوئلا و عراق: وقتی نفت هست ولی سیستم مالیاتی خراب است

ونزوئلا با بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان، مالیات بر درآمد شخصی و شرکتی ۳۴ درصد و مالیات بر ارزش افزوده ۱۶ درصد دارد، اما به خاطر تورم ۲۰۰ درصدی و فساد، عملاً کسی مالیات درست نمی‌دهد. عراق هم مالیات بر درآمد ۱۵ درصد و شرکتی ۱۵ درصد دارد، ولی فساد و ناامنی باعث شده فقط ۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی از مالیات بیاید.

برای چه کسی مناسب است؟ تقریباً برای هیچ سرمایه‌گذار خارجی مناسب نیست؛ فقط برای شرکت‌های محلی که راه‌های دور زدن را بلدند.

ایران: وضعیت فعلی و مقایسه واقعی

ایران با تولید روزانه حدود ۳.۵ میلیون بشکه، مالیات بر درآمد شخصی پلکانی ۱۵ تا ۳۵ درصد (متوسط ۲۵ درصد)، مالیات شرکتی ۲۵ درصد و مالیات بر ارزش افزوده ۹ درصد دارد. در سال ۱۴۰۳ کل درآمد مالیاتی حدود ۱۰۸۵ هزار میلیارد تومان بوده که رشد ۵۶ درصدی نسبت به سال قبل داشته، اما هنوز فقط ۸ تا ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی از مالیات می‌آید (خیلی کمتر از میانگین جهانی ۳۴ درصد).

مزیت: صادرات نفت و پتروشیمی ۱۰۰ درصد معاف از مالیات است.

معایب: فرار مالیاتی حدود ۴۰ درصد، تورم بالا و تحریم‌ها باعث شده مالیات واقعی از حقوق‌بگیران و شرکت‌های کوچک گرفته شود.

مثال: یک کارمند با حقوق ماهانه ۳۰ میلیون تومان، حدود ۶–۷ میلیون تومان مالیات سالانه می‌دهد؛ همان حقوق در کویت یا امارات صفر مالیات است.

مقایسه نهایی

نتیجه‌گیری و راهنمای انتخاب برای شما

• اگر کارمند، فریلنسر یا تاجر هستید و می‌خواهید حداکثر پول در جیب‌تان بماند ←امارات یا کویت
• اگر صاحب شرکت بزرگ انرژی یا پتروشیمی هستید ←عربستان (به خاطر پروژه‌های عظیم) یا نروژ (به خاطر تخفیف‌های سبز)
• اگر دنبال خدمات اجتماعی قوی (درمان و آموزش رایگان) هستید ←نروژ
• اگر فقط می‌خواهید در کشور خودتان بمانید و مالیات کمتری بدهید ←از معافیت‌های صادراتی، مناطق آزاد و شرکت‌های دانش‌بنیان استفاده کنید.

در نهایت، بهترین سیستم مالیاتی سیستمی است که با سبک زندگی و هدف شما هماهنگ باشد؛ نه فقط عددی که روی کاغذ صفر است.